Bawer Agirî

Min berî niha jî behsa girîngiya zimên kiribû û li ser vê yekê nivîsek nivîsî bû. Ez niha jî dixwazim balê bikêşim ser ziman û bi kurtasî çend gotinan bibêjim. Her wekî min berê jî gotibû ziman hêmana bingehîn a ragihandinê ye. Mirov bi rêya ziman fikir, hest û ramanên xwe tîne ziman û têkiliyan bi hev re datîne. Ziman pira di navbera paşeroj û pêşerojê de ye. Bêyî ziman têkiliya mirovan ne mimkun e bi rêk û pêk pêk were. Ziman endamên civakekê bi hev ve girêdide û di navberê de dibe navgîna sereke. Niha kî dikare bêyî axaftinê yan jî nivîsandinê pênaseya atomê bike? Yan jî kî dikare bêyî axaftinê bîrkariyê bi mirovan bide fêmkirin? Bêguman ev ne mimkun e. A li vê derê em pê dihisin ku ziman,  axaftin, xwendin û nivîsandin çi qas girîng in. Hemû gelê cîhanê bi vê rastiyê hisiyane, loma jî her sal butçeyeke pir mezin ji bo perwerdehiyê vediqetînin. Elbet em niha bi vî şiklê xwe û rewşa xwe ya heyî nikarin pereyekî pir mezin ji bo perwerdehiyê veqetînin, lê gelo em ji bo perwerde...

Bazîd di dîroka wêjeya kurd de cihekî xwe yê girîng heye. Di Medreseya Bazîdê de gelek helbestvan û wêjevanên kurd gihîştine. Kurdan ev bajar bi navê Bazîdaxa yan jî bi kurtayî Bazîd bi nav kirine. Bazîd bajarekî Kurdistanê yê gelekî kevnare ye. Dikeve Başûrê rojavayê Çiyayê Agirî. Bajarê kevin di geliyekî teng de ye û bi pênc kîlometreyan dûrî bajarê nû ye. Xirbeyên Qesra Îshaq Paşa di navbera her du bajaran de cih digirin. Piştî şerê cîhanê yê duyemîn bajarê nû pêş ket û bajarê kevin hat ruxandin. Taybetmendiya Bazîdê ji bo kurdan ev e ku piştî Ehmedê Xanî li wir bi cih bû, êdî bajar bû navendeke çand û wêjeya kurdî. Gelek wêjevan, helbestvan û nivîskarên kurd di Medreseya Ehmedê Xanî de gihiştin. Ji çend kesên navdar ku di vê Medreseyê de xwendin û bi nav û deng bûn yek jî Mirad Xan e. Digel Mirad Xan helbestvan û wêjevanên din ku di Medreseya Bazîdê de gihiştin ev in: Îsmayîlê Bazîdî, Mele Mahmûdê Bazîdî û Xelîfe Yûsiv. Li Medreseya Bazîdê ku Ehmedê Xanî pirtûkxaneyek me...

Elî Herîrî li bajarokê Herîrê  ya girêdayî bajarê Hewlêrê, di sala 1009’an de ji dayîk bûye. Di sala 1079'an de li bajarojê Herîrê koça dawî kiriye û li heman cihê hatiye veşartin.  Elî Herîrî yekemîn wêjevanê Kurd e ku piştî hatina îslamê bi zaravayê kurmancî helbest nivîsiye. Hêjatiya Baba Tahirê Hemedanî di zaravayê Lorî de çi be yê Elî Herîrî jî di zaravayê Kurmancî de jî ew e.  Dîwanek helbestan a ku bi zaravayê kurmancî ya Elî Herîrî heye. Her çi qas gelê Herîrê di roja me ya îro de bi zaravayê kurmanciya jêrîn biaxive jî, lê tê gûmankirin ku gelê Herîrê wê demê bi kurmancî axivîne. Ji ber wê demê Herîr gundekê yê Çela Colermêrgê ye. Gelek helbestên wî yên binirx di hene. Hisna te ya hebîbe Dilê min jê xerîb e Elî tu bikî nesîbe Dest bidit wesale Hisna te ya dilxal e Dilber lebsî siyah e Bi min kaabe Ellah e Tewaf dikim her sal e Ji Hind bînin talanî Bikin kilê sibhanî Ji bo çavê  Şa-Siltanî Dema bêtin ser sal e Çend bibêje Elî sadiq Ji esra...

Min ji hemêza şevê re nehêle. Her der dîwarên bikevir in, bajar pêxwas e. Kevokên bêkes, neçin! Ez di tunebûnê de çivîkeke bêper im. Serî li ku bidim rûyê te, xem tijî ne bêyî te, neçe! Darên demsalî ji singa xwe pelên zer diweşînin, ez dibêjim neçe dê stêrk bicemidin! Dilê min dibe merxa siyeke bi tenê. Roj vedimire, sî mezin dibe. Xemgîniyeke ne xweş xwe berdide ser bajêr, neçe! Ez ê bimirim, neçe!

Gihanek bi serê xwe ne xwediyê tu wateyê ne, lê peyvan, komek û hevokan bi hev ve girê didin, an jî peyvekê, komekê bi hevokekê ve girê didin.   Hin daçek, hoker, lêker, cînavk, rengdêr  û navdêr bi erkên gihanekî tên bikaranîn; di yên xwerû û nexwerû de cih digirin û bi vî awayî dibin gihanek.  Ji aliyê peyvsaziyê ve gihanek du beş in: Ên xwerû û yên nexwerû.  Gihanekên xwerû ji yek hêmanan pêk  tên.   Di zimanê nivîskî de gihanekên xwerû yên herî zêde têne bikaranîn ev in. lê, an/yan, ango/yanî, de, heke/eger, heta/heya, jî, ka, ku, lewre/loma, ne, û... Mînak: an/yan Pênûsa  sor   an   a  zer  bide min! Pelê çirî   yan   ê neçirî,  ev  hemû yên  we ne.  ango/yanî    Ew bi  arsimê...

Pûtperestî - Pûtneperestî Hin olperestên ku kromozomên wan çil û pênc in (di biyolojiyê de heke kromozomên mirovan ji 46'an kêmtir an jî zêdetir bin ew wekî kêmaqil tên hesibadin) peykerê Ehmedê Xanî yan jî peykerên kesayetên girîng wekî pût bi nav dikin. Ka em li wateya pûtê binêrin bê ka pûtperestî çi ye pûtneperestî çi ye. Di civakên pêşîn ên hoveber de wisa dihat bawerkirin ku di hin mirovan de hêza dervî asayî, hêza efsûnî ya Xwedayî heye. Ji ber vê yekê jî wan ew wekî Xweda didîtin û dihebandin. Mirovên hoveber bi baweriya feydeya peykerê dê bigêje wan bi texte, herî yan jî bi keviran peykerên mirovan (qiralan) çêdikirin. Her wiha ji bo ku wan bi bîr bînin, rêz û hurmetên xwe pêşkêşî wan bikin û sûdê ji wan werbigirin peykerên wan çêdikirin. Wekî tê zanîn di civakên hoveber de peyker/pût bi awayekî negatîf hatiye bikaranîn. Di demên berê de mirovan mirov dixistin şûna Xwedê û bawerî bi wan dianîn. Ev peykerê li jêr xanedana firewn temsîl dike. Peyva ''firewn...